تلفظ فعل در روستای گنخک

مقبره بی بی هاجر و سید رسول

این مقبره واقع در مشرق روستای گنخک و در مجاور کوه های سرسبز گنخک واقع شده است.بی بی هاجر و سید رسول یک زن و شوهر بودند که در روستای گنخک  زندگی میکردند وپسر آن ها سید یحیی بانی امام زاده میباشد .این مقبره یک جای باصفا و بسیار عالی میباشد و جای مناسبی برای گردشگری و توریستی میباشد .

گنبد نمکی جاشک

کوه جاشک، کوه نمک یا گنبد نمکی جاشک (دشتی) حدفاصل شهرستان دیر و دشتی در استان بوشهر، یکی از بزرگ‌ترین و فعالترین و زیباترین گنبدهای نمکی ایران و خاورمیانه و از جاذبه‌های طبیعی استان بوشهر است که در بهمن سال ۱۳۸۶ بعنوان اثر طبیعی ملی فسیلی به عنوان یکی از مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست به ثبت رسید.^[۱] مهمترین خصوصیات بارز و متفاوت کوه نمکی جاشک به نوع نمکهای این کوه نمکی، گنبدها و غارهای منحصر به فرد، آبشارها، بلورها و ... می‌توان اشاره داشت.^[۲]

موقعیت جغرافیایی

گنبد نمکی جاشک یا دشتی حد فاصل دو شهرستان دیر و دشتی در استان بوشهر در فاصله ۱۴۴ کیلومتری جنوب شرق بندر بوشهر هم‌جوار روستای جاشک از توابع شهرستان دیر در فاصله ۶۰ کیلومتری شهر دیّر و به موازات روستای گنخک از شهرستان دشتی در فاصله ۵۵ کیلومتری شهر خورموج و ۱۵ کیلومتری شهر کاکی قرار دارد.

راه ارتباطی

تشکیل گنبد شمال شرقی به جنوب غربی بوده، در جنوب آن روستای جاشک، غرب روستای گنخک، شرق روستای کردلان و شمال شرقی آن روستای درویشی قرار دارد. راه دسترسی از سمت غرب گنبد نمکی از فاصله ۳ کیلومتری بعد از روستای گنخک از طریق جاده خاکی معدن قدیمی سنگ نمک که در منطقه فعالیت می‌کرده‌است و از سمت شرق گنبد بعد از پل روستای کردلان از طریق جادهٔ خاکی است که به کوهپایه‌های گنبد نمکی منتهی می‌شود.

ویژگی‌ها

قله این کوه نمکی (کوه جاشک) ۱۳۵۰ متر از دشت اطراف خود بالاتر است. این کوه ۱۲ کیلومتر درازا و ۴٫۵ کیلومتر پهنا دارد. وسعت گنبد در حدود ۳۶۶۶ هکتار بوده و ارتفاع قلهٔ آن ۱۳۵۰ متر از سطح دریا می‌باشد.

موقعیت خاص گنبد نمکی جاشک (یا دشتی) که باعث شوری آب رودخانه مند گشته‌است شاید تنها عامل زیان‌رسان به منطقه باشد زیرا رودخانه تا قبل از روستای باغان شیرین و قابل شرب و استفاده کشاورزی می‌باشد. اما پس از عبور از کنار گنبد و دور زدن آن آب رودخانه با درصد زیادی شوری همراه می‌شود که نشان از فعالیت زیاد گنبد و روان بودن آب آن تا بستر رودخانه مند می‌باشد ودر فصل پر بارش آب رودخانه سطح دشت‌های چغاپور و دشتی را فرا گرفته و به علت تبخیر زیاد نمک بر روی سطح خاک باقی مانده و باعث شوری زمین‌های منطقه می‌گردد.

بررسی‌های علمی

گنبدهای نمکی در سطح وسیعی از ارتفاعات زاگرس وایران مرکزی رخنمون شده‌است بطوریکه قریب به ۱۱۴ گنبد نمکی در نواحی جنوب ایران بویژه در استان‌های هرمزگان وبوشهر دیده می‌شود.

پدیده‌های زیبای گنبد نمکی جاشک یا دشتی عبارت‌ند از:

۱- رنگ سفید نمکهای طعام گنبد به منطقه جلوه‌ای زیبا بخشیده‌است به نحوی که از جاده کنگان – بوشهر به صورت یک کوه برفی زیبائی در بخش شرقی دشت برهنه ظاهر شده‌است.

۲- یخچالهای نمکی از جمله پدیده‌های زیبای این گنبد نمکی جاشک یا دشتی به شمار می‌رود ودر ناحیه شمال غربی گنبد به وضوح دیده می‌شود این یخچالها که حاصل حرکت ثقلی توده‌های نمکی در جهت شیب زمین است در حاشیه کناره گنبد تشکیل می‌گردد و بدلیل مشابهت آن با یخچالهای یخی بدین نام شهرت یافته‌است.

۳- آبشارهای زیبای نمکی یکی دیگر از ویژگیهای گردشگری این گنبد نمکی است. این آبشارها که مسیر طبیعی جریان آب گنبد بوده‌است در فصول کم آبی به واسطه تبخیر کامل آب بلورهای زیبای نمکی ضخیمی درجهت جریان و بویژه در مسیرآبشارها ایجاد شده‌است و منظره تماشائی آبشار نمکی را ایجاد نموده‌است. این پدیده در در اواسط بهار تا تابستان وپائیز دیده می‌شود.

۴- غارهای نمکی یکی دیگر از جلوه‌های تماشائی این گنبد نمکی است. این غارها که بر اثر انحلال رسوبات نمکی ایجاد می‌شوند در جای جای گنبد دیده می‌شود. در بخش‌های داخلی این غارها بلورهای نمک به صورت استالاگمیت و استالاکتیت جلوه‌ای دیدنی به غارها بخشیده‌است.

۵- فرسایش آبی ایجاد شده بر نمکهای گنبد آثار زیبا و تماشائی را بر پهنه گنبد ایجاد نموده‌است. این آثار به صورت فرسایش پنجه‌ای یکی از اثار زیبای ژئو مورفولوژیکی را ایجاد نموده‌است.

۶- تخت دیو یکی از زیباترین پدیده‌های زیبای فرسایشی این گنبد نمکی است که به دلیل اختلاف در میزان فرسایش پذیری سنگها به صورت ستونهایی در میان نمکهای گنبد ظاهر شده‌اند.

۷- بلورهای نمک و بسیاری نظیر پیریت و

کوه نمک جاشک یا گنبد نمکی جاشک (یا دشتی) یکی از بزرگ‌ترین و فعالترین و زیباترین گنبدهای نمکی ایران و خاورمیانه و از جاذبه‌های طبیعی استان بوشهر به عنوان اثر طبیعی ملی فسیلی از مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست در بهمن سال ۱۳۸۶^[۳] (یا در سال ۱۳۸۸) و تنها اثر طبیعی ملی استان بوشهر به ثبت رسید که اکنون در اختیار محیط زیست قرار گرفته و محیط بانی آن در روستای جاشک از توابع دهستان آبدان شهرستان دیر در آینده نزدیک ایجاد می‌شود. مهمترین خصوصیات بارز و متفاوت کوه نمکی جاشک به نوع نمکهای این کوه نمکی، گنبدها و غارهای منحصر به فرد، آبشارها، بلورها و... می‌توان اشاره داشت.^[۴]

کصه گولی و پیریزن

پیریزن گولینی و یه گی و گدری اش بی،یه رو شیر گیا اش دوشی،اش نهی تو خونه خوش رفتی او بارت گولی شیرا اش واخه و پوزش شی پوز گدر اش کشی.

پیریزن ویمت اش گو کش شیرا واخوردن ،گولی اش گو گدرش واخردن ،گدر اش گو ماما مم ناخوردن ،گولی اش واخردن بع پوزش شی پوز مو کشین-پیریزن امت گلدم گولی اش بری گولی اش گو کلدمم وایه تا سی کل خالی جانیم  برخصم.، پیریزن اش گو تا شیرام ات نه ویردن گل دمت نامیدم.

گولی رف بر بز،بز اش گو تو گاهی علف ات ندین سی مو –رف بر کنا،کنا اش گو تو گاهی او سی مو ات ندین-رف بر چه، چه اش گو تو کاهی منتیلی بن مو ات نزتن-رف بر آهنگر،اهنگ اش گو تو گاهی خی مارخی دس بچ مو ات ندین-رف بر مرخ،مرخ اش گو تو گاهی خله سی بچیله مو ان ندین-رف بر کراخه،کراخه اش گو پرونی ات مو نکردن-رف بر تلگدو،تلگدو اش گو تو گاهی گوی ری مو ات نکردن-گولی امت با انک و پنک گوی اش ری تلگدو که –تگدو پرو اش دا –پرو اشدا کراخه،کراخه خله اش دا –خله اشد ا مرخ ،مرخ خوی اشد ا-خوی اشدا بچ اهنگر،آهنگر منتیل اش دا-منتیل اش زه بن چه،چه اوش دا –اوش دا کنا ،کنا بلگ اشد ا-بلگ اشد ا بز،بز شیرش دا ،شیر اشد ا پیر یزن ،پیریزن گلدمش اش وایا

قایم موشک(بازی محلی گنخک)

قایم‌باشک یا قایم‌موشک (به فارسی افغانستان: چشم‌گیرک)‏، یک بازی است که در آن یکی از افراد برای مدتی مشخص چشم‌هایش را می‌بندد و دیگران خود را مخفی می‌کنند، پس از آن، فرد می‌تواند چشم‌هایش را باز کند تا دیگرانی را که پنهان شده‌اند بیابد. این بازی معمولاً در محیط‌های باز انجام می‌شود و تعداد شرکت‌کنندگان در آن نامحدود است.

وجه تسمیه

یکی از احتمالات این است که بخش اول این اسم: قایم ، تغییر یافته کلمه غائب باشد یعنی اینکه یک یا چند نفر باید در این بازی از نظر غائب و پنهان باشد و بخش دوم : باشک یعنی اینکه یک نفر باید در یک محلی باشد و قایم ( غائب ) نشود .

شیوهٔ بازی

روش بازی به این صورت است که بر حسب قرعه یکی از شرکت کنندگان گرگ می‌شود، در یک محل ثابت می‌ایستد و چشم‌هایش را می‌بندد (به اصطلاح چشم می‌گذارد) و تا یک عدد مثل ۱۰۰ یا ۵۰ می‌شمارد. در طول این مدت سایر شرکت کنندگان باید در محلی خود را مخفی کنند به طوری که گرگ نتواند آن‌ها را ببیند. پس از پایان شمارش، گرگ چشمهایش را باز می‌کند و سعی می‌کند دیگران را پیدا کند.

در صورتی که گرگ هر یک از شرکت کنندگان را ببیند باید نام او را بلند صدا کند و با اعلام محل اختفای او کلمه سُک سُک را به زبان آورد. برای گفتن کلمه سک سک گرگ باید در محلی که چشم گذاشته بوده قرار گرفته باشد. در این حالت فرد شرکت کننده باید از محل خود بیرون بیاید. اگر گرگ نام شرکت کننده یا محل اختفا را اشتباه بگوید شرکت کننده نباید بیرون بیاید و می‌تواند به بازی ادامه دهد. هر گاه گرگ آنقدر از محل ثابت اولیه اش دور شود که یکی از افراد مخفی شده بتواند خودش را به محل چشم گذاشتن گرگ برساند و کلمه سُک سُک را به زبان آورد، تمام افرادی که گرگ قبل از آن پیدا کرده بود به اصطلاح آزاد می‌شوند. به این ترتیب نفر بعدی که گرگ پیدا کند در مرحله بعد گرگ خواهد شد.

بازی به دو صورت پایان می‌یابد. یکی این که گرگ همه افرادی را که مخفی شده‌اند پیدا کند، به این ترتیب نفری که اول از همه گرگ او را پیدا کرده یا نفر اولی که توسط دیگران آزاد نشده در دور بعد گرگ است. حالت دوم این است که نفر آخری که پیدا نشده پیش از گرگ خود را به محل چشم گذاشتن برساند سک سک بگوید. به این ترتیب تمام نفراتی که گرگ قبلا پیدا کرده بود آزاد می‌شوند و خود گرگ دوباره در مرحله بعد باید چشم بگذارد.

در این جا من بعضی از الفاظ رایج در روستای گَنخَک شیخها به زبان فارسی ترجمه کرده ام.

لذا دوستان عزیز کلمات و اصطلاحات زیادی وجود دارد که در فرصتی دیگر من آن را برای شما ترجمه خواهم کرد.

جوک گنخکی

چه سورو کجاست؟ولاتی است مابین دره چهار طاق و دره در هپهن.موجوداتی در آن زندگی میکنند از خود راضی و متکبر و همیشه دنبال چی مفت.علاقه عجیبی به دعوتی دارند و از تشیح جنازه بی نهایت لذت میبرند

موتور و ماشین را خیلی دوست دارن و چشم هایی شور و کاری دارند.بیشتر به سخن پراکنی مشغول هستند .شغل اصلی آن ها نگهبانی است.به وام علاقه خاصی دارند مخصوصا وام مسکن.به کمیته عشق میورزند.نانوا نزدشان مثل شرکت پتروشیمی است

چشمه آب گرم گَنخَک

چشمه آب گرم گنخَک واقع در کوه های مجاور روستای گنخک شیخی و در فاصله چند کیلومتری این

روستا قرار گرفته و در گذشته  از آن برای درمان بسیاری از بیماری ها از جمله(سالک،سردرد،پا درد،زخم

های سطحی،کوفتگی بدن) مورد استفاده قرار میگرفت ولی به علت صعب العبور بودن راه همه ی افراد قادر

به رسیدن به چشمه نیستند اما همان طور که گفتند «پس از هر سختی آسانی هست» این راه مناظر جالبی را

در خود جای داده است .

درختانی چون بادام کوهی،خرزهره،انجیر کوهی و نیزار های انبوهی که چشم هر بیننده را به خود خیره

میکند.

در گذشته گیاهان دارویی هم از قبیل:آویشن،دریمه و مُور تلخ به فراوانی یافت میشد اما امروزه به دلیل چرای

بی رویه احشام به ندرت یافت میشود.

راه رسیدن به چشمه خیلی سنگلاخی و دشوار است اما مردان روستا همه ساله موقع عید نوروز جهت تفریح

و کوه نوردی به ان جا میروند .

بجبار زیرک

اشو میگو یه رو ابن سینا از جلوی یه آهنگری هی ری وامبی که بجباری اش دی.بجبارکو شی آهنگرکو اش

میگو لچ تشی ام میت.آهنگرکو اش میگوت:درفی با تا خدنگکو توش سیت هونم.بچکو در فاش نبی یهو

اهنگرکو اش گو کم درد ات بین کلک که یک ساعتن ما ات دخلک خوت کردن.یکشی بجبارکو دلا وابی و

مشتی خک از ری زمی اش واسا و اش گو تشکو هونه ری خهک کا...ابن سینا از ادباری او بچکو برق از

سرش پری.ورفت و به او انگرکو اش گو:بچکو مال که بی .اهنگر اش گو مو چی فهمم مال که بی .ابن سینا

اش بچکو واجوت و اش دانش آموز خوش که و در تربیت شاش کوشید و بجبارکو خوش حال وابید

کودک زیرک

روزی ابن سینا از جلوی دکان آهنگری می گذشت که کودکی را دید. آن کودک از آهنگر مقداری آتش می خواست.

آهنگر گفت: ظرف بیاور تا در آن آتش بریزم. کودک که ظرف به همراه نداشت خم شد و مشتی خاک از زمین برداشت و در کف دست خود ریخت.

آن گاه به آهنگر گفت: آتش بر کف دستم بگذار. ابن سینا از تیزهوشی او به شگفت آمد و در دل به استعداد کودک شادمان شد و او را به شاگردی گرفت و در تربیتش کوشید.